HER TÜRLÜ TÜRKÇE SORUNU İÇİN EŞSİZ KILAVUZ

Eğitim sisteminin ve okulların yetersizliğinden sıkça dem vuruyoruz. Ancak bu durum elbette insanın kendisini geliştirmesine mani değil. Diyelim şehrinizde Oxford yoktu, Türkçe öğretmeniniz bir türlü atanmadı, anadiliniz Türkçe değil ya da Türk Dil Kurumu’na çoktandır güvenmiyorsunuz… Yine de dili doğru kullanmak için bir şansınız daha var: Metis Türkçe Sorunları Kılavuzu. Necmiye Alpay’ın alfabetik ve göndermeli olarak hazırladığı, Çevbir onaylı bu kitabı, Metis’in efsanevi editörlerinden Tuncay Birkan da şahsen tavsiye ediyor. Bu kitabı çalışma masanızın bir parçası yaparak, yazım ve imla hatalarının, anlatım bozukluklarının önüne geçebilirsiniz. Ne demiş Wittgenstein: “Dilimin sınırları, dünyamın sınırlarıdır.”

mtsBu kılavuz Türkçe konuşup yazanların karşılaştığı sorunları ele alıyor: Yazım ve söyleyiş sorunları, yerinde kullanılmayan terim ve kavramlar, cümle yapısı, kısacası anlatım sorunları. Öğrenci, öğretmen, yazar, çevirmen ve gazeteciler, radyo ve televizyon spiker ve programcıları, editör, sanatçı ve akademisyenler için, aslında Türkçe kullanan herkes için bir başvuru kitabı bu: Dilbilgisi terimlerine yabancı olanların da verilen örnekler sayesinde kolaylıkla yararlanabileceği bir kılavuz.

Örneğin, yazarken bir anda emin olamadınız, “bir kaç” mı “birkaç” mı yazılması gerektiğinden. Hemen B harfine gidiyorsunuz ve sıradan buluyorsunuz doğru yazımı: birkaç, birkaçı. Kesme işaretlerine dair aklınıza takılanlar mı oldu, Necmiye Alpay tane tane açıklıyor:

Bilindiği gibi, özel adları, kısaltmaları, sayıları, tek başlarına yazılması gereken harfleri… aldıkları çekim ekinden ayırmak için kesme işareti kullanmak gerekiyor: “Reşat Nuri’ye”, “Eskişehir’den”, “TCDD’nin”, “1970’teki”, “A’lar uzun” örneklerindeki gibi.
Yapım eklerini ve ardından gelen ekleri kesme işaretiyle ayırmak gerekmiyor: “Türkçedeki”, “İstanbullular”, “Muratçığım” vb. (Yapım ekinin kökle karışabileceği yabancı özel adlar bu kuralın dışında. Örneğin, “Dubaililere” biçimindeki yazım, çoğu kişiye ilk bakışta fazla karışık gelebilir. Bunun gibi durumlarda, “Dubai’lilere” biçiminde ayırmak gerekiyor.)

MTS2

Şapkalı A harfine artık gerek yok diye düşünüyorsanız, Alpay “hala” ile “hâlâ” kelimelerini, “dahi” ile “dâhi” kelimelerini nasıl ayırt edeceğinizi soracaktır size. Kitap bitişik ve ayrı yazılması gereken kelimeleri, sözdizimi sorunlarını, sayı ve bağlaçların yazılmasını, noktalama işaretlerini, yazılı anlatımda vurgulama sorunlarını ve Türkçe yazımında sıkça rastlanan çoğu hatayı örneklerle ele alıyor. Gereksiz anlam yinelemelere bir örnek:

bu nedenden dolayı, bu sebepten dolayı, bu nedenden ötürü, bu sebepten ötürü
“Dolayı” ya da “ötürü” sözcüğü “neden (sebep)” anlamını zaten içerdiğinden, yukarıdaki sözler gereksiz birer anlamsal yineleme oluşturuyor. “Bu nedenle” (“bu sebeple”) ya da “bundan dolayı” (“bundan ötürü”) yeterli olur.

Kitabın sonundaysa “Hollywood Türkçesi” ya da “dublaj Türkçesi” adı verilen anlatım türünden uzak durmak isteyenlerin işine yarayabilecek, İngilizcenin Tuzaklarına Karşı isimli bir dizin daha bulunuyor.

characteristic
“Karakteristik” yerine Türkçesini isteyen, “ayırt edici özellik”, “belirleyici özellik”, “tipik özellik” ya da “belirgin özellik” diyebilir. Böylelikle “karakteristik özellik” gibi bir anlamsal yinelemeden de kaçınmış olur.

Help yourself
“Kendinize hizmet edin” değil, “buyurun” demek.

Trekking
Türkçesi: doğa yürüyüşü

too (…) to
Sorunlu örnek: “Çocuk dediğin rasyonel kararlara ve yargılara varabilmek için henüz çok gençtir.” (Brando, s.378) Öneri: “Çocuk dediğin henüz rasyonel kararlara ve yargılara varamayacak kadar gençtir.” Bkz. “için”.

Send this to friend